DUCHOWŚĆ BIZANTYJSKA A HELLENIZM



„Centralnym tematem czy intuicją teologii bizantyjskiej jest przekonanie , że natura człowieka nie jest statycznym, „zamkniętym", autonomicznym jestestwem, lecz dynamiczną rzeczywistością w samym swym istnieniu określoną jako przez jej związek z Bogiem. Związek ten rozpatruje się jako proces wstępowania i wspólnotę: człowiek, stworzony na podobieństwo Boga, jest powołany do osiągnięcia w sposób wolny „podobieństwa do Boga"; jego związek z Bogiem jest zarówno czymś danym jak i zadaniem, jest bezpośrednim doświadczeniem i oczekiwaniem jeszcze większej wizji, która ma się spełnić w wolnym wysiłku miłości. Dynamizm antropologii bizantyjskiej łatwo można przeciwstawić statycznym kategoriom  „natury" i „łaski", które zdominowały myśl poaugustyńskiego chrześcijaństwa zachodniego; może się okazać, ze stanie się on istotnym układem odniesienia we współczesnych teologicznych poszukiwaniach nowego zrozumienia człowieka.

Jak kultura i cywilizacja Bizancjum jest martwe od dawna; jednakże jakość jego oddziaływania na historyczny rozwój społeczeństwa ciągle pozostaje kwestią nie rozstrzygniętą. Od czasów Gibbona jako przykład głównych wad tej kultury historycy przytaczają statyczny charakter społeczeństwa bizantyjskiego, brak twórczości w dziedzinie nauki i techniki oraz traktowanie państwa jak tworu sakralnego. Jednakże (...) twierdzimy, że Bizancjum wniosło rzeczywisty i trwały wkład do historii ludzkości w dziedzinie myśli religijnej. Ciągłe zainteresowanie, jakim cieszy się sztuka bizantyjska, oraz godny uwagi fakt przetrwania wschodniego chrześcijaństwa wśród niezwykle dramatycznych przemian społecznych to najlepsze oznaki tego, że Bizancjum rzeczywiście odkryło zasadnicze prawdy dotyczące natury człowieka i jego stosunku do Boga.

By dać wyraz temu „teocentrycznemu" poglądowi na człowieka - tak bliskiemu współczesnym próbą zbudowania „teocentrycznej antropologii" - teologowie bizantyjscy korzystali z pojęć filozofii greckiej, w szczególności zaś z pojęcia theosis, czyli „przebóstwienia". W ubiegłym stuleciu Adolf Harnack surowo osadził „zhellenizowane chrześcijaństwo" Ojców greckich, jednakże nie wydaje się prawdopodobne, by dziś wielu poszło w jego ślady. Nieuchronna konieczność reinterpretacji i ponownego przemyślenia wiary chrześcijańskiej w świetle zmieniających się wzorów kulturowych spotyka się dziś z powszechnym uznaniem, a dążenie Ojców Kościoła do interpretowania chrześcijaństwa w kategoriach hellenizmu można uznawać za całkowicie uprawnione. W gruncie rzeczy teologia bizantyjska, jak rozumiał to Łosski, była po prostu nieustannym wysiłkiem i walką o to, by tradycji Kościoła dać wyraz w żywych kategoriach myśli greckiej, tak by hellenizm można było przywrócić Chrystusowi.

Można, oczywiście, zadawać sobie pytanie, czy wysiłek ten został uwieńczony powodzeniem, jednakże nie sposób przeczyć, że jego zasadnicza intencja była całkowicie usprawiedliwiona. Książka ta próbuje dać opis głównych tendencji historycznych teologii bizantyjskiej, zawsze odnosząc się do jej zasadniczego tematu, i w drugiej swej części stara się pokazać, w formie bardziej systematycznej, ze wytwory bizantyjskiej myśli teologicznej można także wyobrazić sobie jako syntezę. Nie zamierzamy po prostu opisywać idei „przebóstwienia" i jej rozwoju w greckiej myśli patrystycznej (na ten temat napisano wiele fachowych studiów), lecz chcemy zanalizować cały rozwój historycznych idei teologicznych w Bizancjum, które dotyczy stosunków między Bogiem a człowiekiem. Bez względu na to, czy zajmujemy się dogmatem trynitarnym czy chrystologicznym, czy też badamy eklezjologię i naukę, główny nurt teologii bizantyjskiej ukazuje tę samą wizję człowieka, powołanego do „poznania" Boga, do „partycypowania" w Jego życiu, do „zbawienia" nie po prostu wskutek zewnętrznego działania Boga czy przez racjonalne poznanie prawd teoretycznych, lecz przez „stanie się Bogiem". Ta zaś theosis człowieka, jaką znajdujemy w teologii bizantyjskiej różni się radykalnie od neoplatońskiego powrotu do bezosobowego Jednego: stanowi ona nowy wyraz nowotestamentowego życia w Chrystusie i we wspólnocie Ducha Świętego".  


Źródło: John Meyendorff, Teologia bizantyjska , Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1984, s. 6-7.

Odsłon: 1537